«Ο Χώρος των Λέξεων. Από τον Mallarmé στον Broodthaers» Μετάφραση –επιμέλεια Θωμάς Συμεωνίδης-εκδόσεις στερέωμα-2024

Το βιβλίο του Jacques Rancière, σε μετάφραση και επιμέλεια του Θωμά Συμεωνίδη από τις εκδόσεις Στερέωμα, αποτελεί μια ιδιότυπη διαδρομή στην ιστορία της λογοτεχνίας και των εικαστικών τεχνών, εκεί όπου οι λέξεις παύουν να είναι απλώς φορείς νοήματος και μετατρέπονται σε σχήματα, εικόνες και σώματα που καταλαμβάνουν τον χώρο της σελίδας.

Ξεκινώντας από τον Mallarmé και το θρυλικό ποίημα «Μια ριξιά του ζαριού», ο Rancière δείχνει πως η σελίδα δεν είναι ουδέτερη∙ είναι κι αυτή χώρος καλλιτεχνικής δράσης, όπου οι λέξεις αποκτούν βαρύτητα, διαστέλλονται και συρρικνώνονται, διαλέγονται με τη σιωπή και το κενό. Ο Mallarmé έσπασε την τυπογραφική κανονικότητα, προσφέροντας στον αναγνώστη μια νέα εμπειρία, πιο κοντά στη μουσική σύνθεση ή στη ζωγραφική σύνταξη παρά στη γραμμική αφήγηση. Από την άλλη πλευρά, ο Marcel Broodthaers, ποιητής και εικαστικός, μετέτρεψε τη γλώσσα σε αντικείμενο τέχνης, τοποθετώντας ποιήματα σε μουσειακές αίθουσες, αδειάζοντας το βιβλίο από τις λέξεις του και το παρουσιάζοντας ως γλυπτό. Οι δύο αυτοί σταθμοί λειτουργούν στον Rancière σαν άξονες: ανάμεσά τους ξετυλίγεται η πορεία των λέξεων που γίνονται μορφή, ύλη, τέχνη.

Αυτό που κάνει το δοκίμιο ξεχωριστό είναι ότι δεν μένει στη φιλολογική ερμηνεία. Αντίθετα, αναδεικνύει τον διάλογο ανάμεσα στις τέχνες: η ποίηση συνομιλεί με την τυπογραφία, η λογοτεχνία με την εικαστική εγκατάσταση, η γλώσσα με τη μουσικότητα. Ο Rancière δείχνει πως οι τέχνες δεν είναι απομονωμένα βασίλεια, αλλά μέλη μιας κοινής οικογένειας, που συναντιούνται σε κρίσιμες στιγμές της νεωτερικότητας για να σκεφτούν εκ νέου το ίδιο το νόημα της δημιουργίας.

Ο αναγνώστης που προσεγγίζει αυτό το βιβλίο καλείται να εξασκήσει το βλέμμα του. Όχι να αναζητήσει μια «ορθή» ερμηνεία, αλλά να εκπαιδευτεί στο να διακρίνει τις συγγένειες εκεί όπου η συνήθεια βλέπει μόνο διαχωρισμούς. Η ανάγνωση γίνεται έτσι μια πράξη καλλιέργειας: το βλέμμα μαθαίνει να συλλαμβάνει την ποίηση ως εικόνα, τη σελίδα ως αρχιτεκτονικό πεδίο, τη σιωπή ως ενεργό στοιχείο νοήματος.

Δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο αυτό μπορεί να φανεί «δύσκολο». Η γλώσσα του Rancière είναι πυκνή, το αντικείμενό του απαιτητικό. Όμως ακριβώς αυτή η δυσκολία είναι που πλουτίζει τον αναγνώστη. Σε μια εποχή όπου η ανάγνωση συχνά περιορίζεται σε γρήγορη κατανάλωση πληροφοριών, τέτοια κείμενα μας θυμίζουν ότι η λογοτεχνία και η τέχνη έχουν τη δύναμη να διευρύνουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Η δυσκολία γίνεται πρόσκληση: μας καλεί να σταθούμε πιο προσεκτικά, να σκεφτούμε πιο ανοιχτά, να καλλιεργήσουμε την υπομονή και την προσοχή που είναι απαραίτητες για να γευτούμε το βάθος της τέχνης.

Η συμβολή του Θωμά Συμεωνίδη, με την εισαγωγή, τη μετάφραση και το επίμετρο, είναι καθοριστική. Η μετάφραση διατηρεί την ένταση του πρωτοτύπου, ενώ η εισαγωγή και το επίμετρο ανοίγουν δρόμους στον Έλληνα αναγνώστη, προσφέροντας πλαίσιο και συνδέσεις με τη σύγχρονη σκέψη γύρω από τη γλώσσα και την τέχνη. Έτσι, η έκδοση δεν είναι απλώς μια μεταφορά ενός θεωρητικού κειμένου, αλλά μια καλλιτεχνική και φιλοσοφική πρόταση με δική της αυτοτέλεια.

Ο «Χώρος των Λέξεων» είναι τελικά ένα βιβλίο που ζητά να διαβαστεί αργά και με προσοχή. Δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις, αλλά καλλιεργεί τη δεξιότητα του να βλέπουμε τις λέξεις και όχι μόνο να τις διαβάζουμε. Είναι μια υπόμνηση ότι η λογοτεχνία δεν περιορίζεται στην αφήγηση ιστοριών αλλά μπορεί να μεταμορφώνει τον τρόπο που βιώνουμε τον κόσμο. Και είναι μια ενθάρρυνση: να μην αποφεύγουμε τα «δύσκολα» κείμενα, αλλά να τα πλησιάζουμε ως ευκαιρίες πνευματικού και πολιτισμικού πλουτισμού.

Σε έναν πολιτισμό που συχνά ευνοεί την ταχύτητα και την επιφανειακή κατανάλωση, ο Rancière μάς προσφέρει μια αντιπρόταση: να επιβραδύνουμε, να κοιτάξουμε τη σελίδα σαν τοπίο, να ακούσουμε τον διάλογο ανάμεσα στις τέχνες, να ασκηθούμε στη συγγένεια. Και αυτή η άσκηση, πέρα από θεωρητική, είναι βαθιά υπαρξιακή: μας μαθαίνει να ζούμε πιο προσεκτικά μέσα στον κόσμο των λέξεων και των εικόνων που μας περιβάλλει.