5. Νίκος Καζαντζάκης-Λογοτεχνικά τραπέζια

 

Νίκος Καζαντζάκης: ψωμί, κρασί και πνευματική πείνα

Στον Νίκο Καζαντζάκη, το τραπέζι δεν είναι ποτέ ουδέτερο. Είναι πεδίο δοκιμασίας. Το φαγητό εμφανίζεται λιτό, συχνά στοιχειώδες, και σχεδόν πάντα σε ένταση με κάτι μεγαλύτερο: το πνεύμα, την ιδέα, τον αγώνα. Δεν τρώμε για να απολαύσουμε· τρώμε για να συνεχίσουμε.

Η λιτότητα ως στάση ζωής

Στα έργα του Καζαντζάκη, το ψωμί και το κρασί δεν λειτουργούν ως γαστρονομικά σύμβολα, αλλά ως υπαρξιακά όρια. Είναι τα ελάχιστα που χρειάζεται το σώμα για να αντέξει τον δρόμο. Η τροφή δεν εξιδανικεύεται· αντίθετα, συχνά υποβαθμίζεται μπροστά στην ανάγκη του ανθρώπου να ξεπεράσει τον εαυτό του.

Σώμα εναντίον πνεύματος

Οι ήρωες του Καζαντζάκη βρίσκονται σε διαρκή σύγκρουση με το σώμα τους. Η πείνα, η στέρηση, η κόπωση δεν είναι εμπόδια αλλά μέσα άσκησης. Το τραπέζι γίνεται τόπος όπου το σώμα ζητά ανάπαυση και το πνεύμα αρνείται να σταματήσει. Εκεί γεννιέται η ένταση που διατρέχει όλο το έργο του.

Κοινό τραπέζι, κοινός αγώνας

Όταν οι άνθρωποι τρώνε μαζί στον Καζαντζάκη, δεν πρόκειται για φιλοξενία με τη συμβατική έννοια. Είναι συντροφικότητα αγώνα. Το φαγητό μοιράζεται όπως μοιράζεται και η μοίρα. Δεν περισσεύει, δεν επιδεικνύεται, δεν γίνεται θέαμα.

Αντίστιξη με την αφθονία

Σε αντίθεση με τα βαριά τραπέζια του Τόμας Μαν ή τη νοσταλγική μνήμη του Προυστ, ο Καζαντζάκης απογυμνώνει το φαγητό από κάθε περιττό βάρος. Η απόλαυση υποχωρεί μπροστά στη βούληση. Το τραπέζι δεν κρατά τον άνθρωπο· τον σπρώχνει να φύγει.

Μια ανάγνωση σήμερα

Σε μια εποχή υπερκατανάλωσης, τα τραπέζια του Καζαντζάκη μοιάζουν σχεδόν προκλητικά. Μας θυμίζουν ότι η πείνα δεν είναι πάντα έλλειψη τροφής. Είναι συχνά πνευματική. Και ότι η λιτότητα μπορεί να είναι επιλογή, όχι στέρηση.

Στον Νίκο Καζαντζάκη, το τραπέζι δεν είναι στάση.
Είναι πέρασμα.