Το βίωμα στη σύγχρονη Λογοτεχνία.

 

Όταν το βίωμα γίνεται δόγμα: μια κριτική ματιά στη σύγχρονη λογοτεχνία.

Τα τελευταία χρόνια, η έννοια του «βιώματος» έχει κατακτήσει έναν κεντρικό, σχεδόν αδιαμφισβήτητο, ρόλο στη συζήτηση γύρω από τη λογοτεχνία. Όροι όπως «βιωματική γραφή», «αυτοαναφορικότητα», «μαρτυρία» και «αυθεντική φωνή» χρησιμοποιούνται όλο και πιο συχνά, όχι μόνο ως περιγραφικοί δείκτες αλλά και ως αξιολογικά κριτήρια. Ωστόσο, αυτή η μετατόπιση δεν είναι άμοιρη προβλημάτων. Αντιθέτως, έχει επιφέρει μια σειρά από στρεβλώσεις που επηρεάζουν τόσο την παραγωγή όσο και την πρόσληψη της σύγχρονης λογοτεχνίας.

Καταρχάς, η υπερβολική έμφαση στο βίωμα οδηγεί σε μια επικίνδυνη ταύτιση της λογοτεχνικής αξίας με την προσωπική εμπειρία. Το ερώτημα «είναι καλογραμμένο;» υποχωρεί μπροστά στο «είναι αληθινό;». Η μυθοπλασία, η επινόηση, η γλωσσική επιδεξιότητα –δηλαδή τα θεμελιώδη στοιχεία της λογοτεχνικής τέχνης– τίθενται σε δεύτερη μοίρα. Η γραφή κινδυνεύει να μετατραπεί σε απλή καταγραφή, σε ημερολογιακή εκτόνωση, όπου η αισθητική επεξεργασία θεωρείται σχεδόν περιττή ή ακόμα και ύποπτη.

Παράλληλα, διαμορφώνεται ένα ιδιότυπο καθεστώς «ηθικής αυθεντίας». Ο συγγραφέας που έχει «ζήσει» κάτι φαίνεται να κατέχει ένα αδιαμφισβήτητο δικαίωμα να μιλήσει γι’ αυτό, ενώ ο υπόλοιπος λογοτεχνικός κόσμος καλείται να σιωπήσει ή να αυτολογοκριθεί. Η φαντασία περιορίζεται, όχι λόγω έλλειψης έμπνευσης, αλλά λόγω ενός άτυπου ηθικού πλαισίου που υπαγορεύει ποιος «δικαιούται» να αφηγηθεί τι. Έτσι, η λογοτεχνία –που ιστορικά υπήρξε πεδίο ελευθερίας και υπέρβασης– αρχίζει να λειτουργεί με όρους επιβεβαίωσης ταυτοτήτων.

Επιπλέον, η εμμονή στο βίωμα ενισχύει μια κουλτούρα συναισθηματικού εντυπωσιασμού. Το κείμενο καλείται να «συγκινήσει» άμεσα, να προκαλέσει ταύτιση, να επιβεβαιώσει κοινές εμπειρίες πόνου ή τραύματος. Η πολυπλοκότητα, η ειρωνεία, η αμφισημία –στοιχεία που απαιτούν χρόνο και ερμηνευτική προσπάθεια– υποχωρούν μπροστά στην ανάγκη για άμεση συναισθηματική ανταπόκριση. Το αποτέλεσμα είναι συχνά μια λογοτεχνία επίπεδη, προβλέψιμη, που αναπαράγει μοτίβα αντί να τα ανατρέπει.

Δεν είναι, βέβαια, το ίδιο το βίωμα το πρόβλημα. Η προσωπική εμπειρία υπήρξε πάντοτε πηγή έμπνευσης και κινητήριος δύναμη για σημαντικά έργα. Το ζήτημα ανακύπτει όταν το βίωμα μετατρέπεται σε αποκλειστικό κριτήριο αξίας και σε ιδεολογικό φίλτρο. Όταν η γραφή δεν επιδιώκει να μετασχηματίσει την εμπειρία αλλά απλώς να την επικυρώσει, τότε η λογοτεχνία χάνει τη μεταμορφωτική της δύναμη.

Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι η κυριαρχία του βιώματος επηρεάζει και τον αναγνώστη. Καλλιεργείται η προσδοκία ότι το κείμενο οφείλει να λειτουργεί ως καθρέφτης, όχι ως παράθυρο. Ο αναγνώστης αναζητά τον εαυτό του μέσα στο έργο, αντί να εκτεθεί στο ξένο, στο διαφορετικό, στο απρόβλεπτο. Έτσι, η ανάγνωση γίνεται μια πράξη επιβεβαίωσης και όχι ανακάλυψης.

Η σύγχρονη λογοτεχνία δεν χρειάζεται να απορρίψει το βίωμα αλλά χρειάζεται να το επανατοποθετήσει. Να το αντιμετωπίσει ως πρώτη ύλη και όχι ως τελικό προϊόν. Να επιστρέψει στη δύναμη της μορφής, της γλώσσας και της φαντασίας. Διότι, τελικά, η λογοτεχνία δεν είναι απλώς αυτό που ζήσαμε, αλλά αυτό που μπορούμε να κάνουμε με όσα ζήσαμε.