Η αγάπη των Ιταλών για τον Πέτρο Μάρκαρη

 

Ανάμεσα στους ξένους συγγραφείς που έχουν κατακτήσει το ιταλικό αναγνωστικό κοινό, ο Πέτρος Μάρκαρης κατέχει μια θέση που συνδυάζει σεβασμό, θαυμασμό και πραγματική αγάπη. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, όταν τα πρώτα του έργα μεταφράστηκαν στα ιταλικά, ο δημιουργός του αστυνόμου Κώστα Χαρίτου έγινε μια οικεία φωνή για τους Ιταλούς αναγνώστες, οι οποίοι αναγνώρισαν στο έργο του κάτι παραπάνω από ένα αστυνομικό αφήγημα: μια ευφυή, πικρή αλλά τρυφερή ματιά πάνω στην κοινωνία της Μεσογείου και τις αντιφάσεις της σύγχρονης Ευρώπης.

Από την Αθήνα στη Ρώμη: η μεσογειακή γέφυρα

Η Ιταλία, με τη δική της παράδοση στο πολιτικό νουάρ και στη λογοτεχνία του ρεαλισμού, βρήκε στον Μάρκαρη έναν οικείο συνομιλητή. Η Αθήνα του Χαρίτου –μια πόλη κουρασμένη αλλά ζωντανή, γεμάτη αντιθέσεις, μικρές χαρές και μεγάλα αδιέξοδα– θύμισε στους Ιταλούς τη Ρώμη, τη Νάπολη, το Παλέρμο ή τη Γένοβα. Ο τρόπος με τον οποίο ο Μάρκαρης περιγράφει τη ζωή των καθημερινών ανθρώπων, την οικονομική κρίση, τη γραφειοκρατία και την πολιτική απογοήτευση, έχει κάτι κοινό με τις σελίδες του Καμιλλέρι ή του Σαβιάνο.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μάρκαρης θεωρείται στην Ιταλία «συγγραφέας της κρίσης» — όχι μόνο της ελληνικής, αλλά και της ευρωπαϊκής. Στις παρουσιάσεις του, όπως εκείνη στο Φεστιβάλ Pordenonelegge (2015), ο συγγραφέας μιλάει συχνά για τις δύο πλευρές της Μεσογείου που μοιάζουν περισσότερο απ’ όσο πιστεύουμε: την ελληνική και την ιταλική. Και οι δύο κουβαλούν την ίδια κουλτούρα της αμφισβήτησης, το ίδιο μείγμα ειρωνείας και ανθρωπιάς.

   

Οι ιταλικές εκδόσεις και η υποδοχή του έργου

Οι ιταλικές μεταφράσεις των βιβλίων του Πέτρου Μάρκαρη κυκλοφορούν από σημαντικούς εκδοτικούς οίκους, όπως η Bompiani και η La nave di Teseo, και γνωρίζουν θερμή υποδοχή από το κοινό και την κριτική. Ο κύκλος του Κώστα Χαρίτου έχει μεταφραστεί σχεδόν ολόκληρος, ξεκινώντας με το Difesa a zona (μτφρ. Άμυνα ζώνης, Bompiani, 2000) και συνεχίζοντας με έργα όπως το L’esattore (Ο Τιμωρός της Φιλοθέης, Bompiani, 2012), Titoli di coda (Τίτλοι τέλους, 2014), και το Il tempo dell’ipocrisia (Ο χρόνος της υποκρισίας, La nave di Teseo, 2019).

Ο ιταλικός Τύπος τον χαρακτηρίζει «έναν από τους πιο σημαντικούς ευρωπαίους συγγραφείς κοινωνικού νουάρ». Η La Repubblica (2014) σημείωνε ότι «ο Μάρκαρης γράφει όπως ζουν οι λαοί της Μεσογείου: με ειρωνεία, αξιοπρέπεια και μια ανεξάντλητη ανάγκη για ελπίδα», ενώ η Corriere della Sera (2020) τον αποκάλεσε «τον πιο ευρωπαϊκό από τους Έλληνες συγγραφείς».

 

Η κριτική υποδέχθηκε ιδιαίτερα θετικά την «Τριλογία της Κρίσης» (Prestiti scaduti – L’esattore – Titoli di coda), θεωρώντας την μια από τις πιο διορατικές λογοτεχνικές απεικονίσεις της ελληνικής κρίσης, με προεκτάσεις που αγγίζουν και την Ιταλία.

Ένας Έλληνας που μιλά τη γλώσσα της Ευρώπης

Μέσα από τον Χαρίτο, έναν ήρωα καθημερινό, κουρασμένο αλλά ακέραιο, ο Μάρκαρης εκφράζει μια Ευρώπη που αγωνίζεται να ξαναβρεί τον εαυτό της. Οι Ιταλοί αναγνώστες βλέπουν σε αυτόν έναν συγγραφέα που, αν και Έλληνας, αγγίζει με ευαισθησία και σαφήνεια τις ίδιες αγωνίες που βιώνουν κι εκείνοι: τη φθορά των αξιών, την απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς, την ανάγκη για ελπίδα.

Η γραφή του, γεμάτη χιούμορ αλλά και κοινωνική ευθύνη, μιλά μια ευρωπαϊκή γλώσσα — όχι αυτή των Βρυξελλών, αλλά των δρόμων, των καφενείων, των μικρών ιστοριών που φτιάχνουν τη συλλογική μας μνήμη.

Η αγάπη πέρα από τη λογοτεχνία

Η σχέση των Ιταλών με τον Μάρκαρη ξεπερνά το καθαρά λογοτεχνικό επίπεδο. Σε φεστιβάλ, παρουσιάσεις και συνεντεύξεις, το ιταλικό κοινό τον αντιμετωπίζει με ειλικρινή στοργή. Είναι ένας συγγραφέας που δεν «εξάγει» απλώς την ελληνικότητά του, αλλά τη μεταμορφώνει σε μια οικουμενική εμπειρία. Ίσως γι’ αυτό ο Μάρκαρης έχει γίνει στην Ιταλία σύμβολο μιας άλλης Ελλάδας — σκεπτόμενης, αυτοσαρκαστικής, ζεστής και βαθιά ανθρώπινης.

Επίλογος

Η αγάπη των Ιταλών για τον Πέτρο Μάρκαρη δεν είναι τυχαία. Είναι το αποτέλεσμα μιας λογοτεχνίας που δεν φοβάται να κοιτάξει την πραγματικότητα κατάματα, αλλά ούτε να γελάσει με τα παράδοξά της. Μέσα από τις σελίδες του, οι Ιταλοί αναγνώστες ανακαλύπτουν πως η Αθήνα δεν είναι τόσο μακριά από τη Ρώμη – και πως, τελικά, οι ιστορίες της Μεσογείου μιλούν την ίδια γλώσσα: τη γλώσσα της ζωής.

Επίμετρο: Πέρα από τον “καλό ατζέντη”

Η επιτυχία του Πέτρου Μάρκαρη στην Ιταλία δεν είναι αποτέλεσμα τύχης ή επιδέξιας διαχείρισης από έναν ικανό ατζέντη — αν και ο ρόλος της επαγγελματικής προώθησης δεν μπορεί να αγνοηθεί. Είναι, πάνω απ’ όλα, το αποτέλεσμα ενός έργου που διαθέτει: ταυτότητα,καθολικότητα και εσωτερική συνέπεια.

Οι Ιταλοί αναγνώστες δεν τον αγάπησαν επειδή «αντιπροσωπεύει» την Ελλάδα, αλλά επειδή μέσα από τον κόσμο του Χαρίτου αναγνωρίζουν τις δικές τους αντιφάσεις, τα δικά τους αδιέξοδα και την ίδια ανάγκη για αξιοπρέπεια. Αυτό αποδεικνύει πως η μετάφραση ενός Έλληνα συγγραφέα δεν είναι θέμα αγοράς ή δημοσίων σχέσεων, αλλά πρωτίστως θέμα περιεχομένου: της ικανότητας ενός έργου να συνομιλήσει με τους άλλους λαούς.

Ο Μάρκαρης δείχνει ότι η ελληνική λογοτεχνία μπορεί να ταξιδέψει όταν μιλά αληθινά, χωρίς να προσπαθεί να “εξηγήσει” την Ελλάδα στους ξένους. Και ίσως αυτή να είναι η πιο αισιόδοξη απάντηση στη χρόνια απορία «γιατί δεν μεταφράζονται οι Έλληνες συγγραφείς»: γιατί, τελικά, η λογοτεχνία που αξίζει, βρίσκει πάντα τον δρόμο της.

Στην περίπτωση του Πέτρου Μάρκαρη, άρα η απήχηση στην Ιταλία είναι πολύ πιο βαθιά και γνήσια. στηρίζεται σε μια πολιτισμική συγγένεια και σε μια κοινωνική θεματολογία που μιλάει άμεσα στους Ιταλούς αναγνώστες. Μπορούμε να το δούμε από τρεις πλευρές:

1.    Κοινό πολιτισμικό υπόβαθρο – Ελλάδα και Ιταλία μοιράζονται μια μεσογειακή κουλτούρα: ειρωνεία, ανθρωποκεντρισμό, αγάπη για τη γλώσσα, καχυποψία απέναντι στην εξουσία. Οι χαρακτήρες του Μάρκαρη και η ατμόσφαιρα των βιβλίων του “μιλούν” αυθόρμητα στους Ιταλούς, χωρίς να χρειάζονται μετάφραση του πνεύματος.

2.    Κοινωνικό και πολιτικό περιεχόμενο – Τα βιβλία του δεν είναι απλώς αστυνομικά. Είναι χρονικά μιας κοινωνίας σε κρίση. Οι Ιταλοί, που έχουν ζήσει παρόμοιες εμπειρίες (διαφθορά, πολιτική φθορά, οικονομική πίεση), αναγνωρίζουν στα κείμενά του κάτι δικό τους. Αυτό δημιούργησε ένα δεσμό που κανένας ατζέντης δεν μπορεί να επιβάλει τεχνητά.

Προσωπικότητα του συγγραφέα – Ο Μάρκαρης είναι εξαιρετικά επικοινωνιακός, ευφυής και μετρημένος στις δημόσιες εμφανίσεις του. Μιλά ιταλικά, αγαπά την Ιταλία, και οι συνεντεύξεις του στα ιταλικά μέσα δείχνουν έναν στοχαστή, όχι απλώς έναν συγγραφέα που “πουλάει” καλά. Αυτό ενισχύει τη συμπάθεια του κοινού.

 Βιβλιογραφία

• Markaris, Petros. Difesa a zona. Milano: Bompiani, 2000.
• Markaris, Petros.   L’esattore. Milano: Bompiani, 2012.
• Markaris, Petros  . Titoli di coda. Milano: Bompiani, 2014.
• Markaris, Petros . Il tempo dell’ipocrisia. Milano: La nave di Teseo, 2019.
• La Repubblica, “Petros Markaris, lo scrittore greco della crisi”, 12.10.2014.
• Corriere della Sera, “L’Europa di Markaris: ironia, rabbia e speranza”, 05.03.2020.
• Pordenonelegge Festival, Συνέντευξη του Πέτρου Μάρκαρη, 19.09.2015.

 ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Ο Πέτρος Μάρκαρης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1937 και είναι Έλληνας συγγραφέας, θεατρικός συγγραφέας, σεναριογράφος και μεταφραστής. Συνεργάστηκε με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο σε πολλά σενάρια, συμπεριλαμβανομένου του Eternity and a Day , το οποίο κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες το 1998.
Στην Ιταλία, έχει εκδώσει το La nave di Teseo με την Bompiani.
Οι δημοσιεύσεις του περιλαμβάνουν: Ultime della notte (2000), Difesa a zona (2001), Che Committed Summer (2004), The Long Hot Summer of Inspector Kharitos (2007), La naia (2009), Prestiti dulci (2011), The Tax Collector (2012), Rendezvous. The New Investigation of Inspector Kharitos (2013) και Titoli di fine (2015),  A Time of Hypocrisy. A New Case for Inspector Kostas Kharitos (2019), The Conspiracy of Suicides. Η νέα έρευνα του Επιτρόπου Κώστα Χαρίτου (2022),  Η δολοφονία είναι χρήμα. Μια νέα υπόθεση για τον Επίτροπο Κώστα Χαρίτο (2022),  Το Πανεπιστήμιο του Εγκλήματος. Μια έρευνα του Επιτρόπου Κώστα Χαρίτου (2022), Η Εξέγερση των Καρυάτιδων. Μια νέα έρευνα του Κώστα Χαρίτου (2023), Το Μέλλον είναι μια Απάτη (2025). 
Θυμόμαστε επίσης τη συλλογή διηγημάτων Οι Λαβύρινθοι της Αθήνας (2008), την αυτοβιογραφία Ο Κώστας Χαρίτος και Εγώ (2010) και την Καραντίνα  (2021).

(Πηγή Feltrinelli .it και εικόνες)